تبلیغات
مــاه ولــاء

مــاه ولــاء
قالب وبلاگ
توضیح آیه «اکمال دین»
کلیات(پیش گفتار، منبع‌ شناسى)

الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً ... (1)
امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خویش را بر شما تمام کردم و برای شما به دین اسلام راضی شدم.(مائده 3)

پیش گفتار
هر چند فریقین درباره این آیه نقاط مشتركى دارند كه در تفسیر آن مؤثر است اما جاى شگفتى است كه فریقین درباره این آیه با اهمیت كه از اكمال دین، اتمام نعمت و ... خبر دهد، در پاره‌اى از نقاط دچار اختلاف نظرند. اگر مسلمین درباره نخستین آیه نازل شده بر پیامبر خدا اختلاف نظر داشته باشند تعجّبى ندارد چون در آن موقعه شاهد نزول نبوده‌اند؛ اما درباره این آیه كه آخرین آیه (یا جزو آخرین آیات) نازل شده است، نباید دچار تشتت آرا شوند. باز اهمیّت موضوع این آیه و زمان نزول آن، اقتضا مى‌كند تعدادى انبوه از صحابه از كیفیت نزول آیه و زمان آن خبر دهند اما واقعیت چنین نیست و این نیز جاى تعجب است. به هر حال، به نظر مى‌رسد نقطه اصلى تمایز در دیدگاه فریقین در علت نزول این آیه و تعیین روزى است كه در این آیه با تعبیر «الیوم» از آن یاد شده است.

واژه‌شناسى: «الیوم»، «اكمال»، «اتمام» (با توجه به متعلّق اكمال در آیه كه «دین» است و اتمام كه «نعمت» است)

منبع شناسی
منابع اصلى: المیزان فى تفسیر القرآن، علّامه طباطبائى؛ آیات ولایت در قرآن، مكارم شیرازى؛ الإمامة و الولایة فى القرآن الكریم، جمع من المؤلّفین؛ الغدیر، امینى، عبد الحسین؛ ظهور ولایت در صحنه غدیر، جوادى آملى؛ المراجعات، شرف الدین؛ آیات الغدیر، كورانى؛ مفاتیح الغیب، فخر رازى؛ روح المعانى، آلوسى؛ المنار، رشید رضا؛ البدایة و النهایة و تفسیر القرآن العظیم، ابن كثیر؛ مناقب على بن ابى طالب، ابن المغازلى؛ شواهد التنزیل، حسكانى؛ مناقب، خوارزمى؛ تاریخ بغداد، خطیب بغدادى؛ الفروق اللغویة، ابو هلال عسكرى.

منابع تكمیلى: روضة الواعظین، فتال نیشابورى؛ الأمالى الخمیسیة: ج 2، یحیى بن الحسین؛ زین الفتى، احمد العاصمى؛ الدر المنثور، سیوطى؛ فرائد السمطین، حموئى؛ تفسیر فرات كوفى، فرات كوفى؛ تاریخ یعقوبى، ابن واضح یعقوبى؛ الیقین باختصاص مولانا على بإمرة المؤمنین، ابن طاوس، على؛ امام‌شناسى، سید محمد حسین تهرانى؛ خصائص الوحى المبین، یحیى بن الحسن (ابن بطریق)؛ تاریخ دمشق: ج 2، ابن عساكر.

درك نكات كلیدى
1. مراد از واژه «الیوم» در این آیه دوره زمانى نیست (مانند اینكه گفته مى‌شود: كنت شابا بالأمس و عدت الیوم شیخا) آن‌گونه كه فخر رازى و دیگران مى‌پندارد (1) بلكه یك روز خاص است. این واژه كه در این آیه دوبار تكرار شده هر دو اشاره به یك روز دارد نه آنكه دو روز مد نظر آیه شریفه باشد. قرآن درباره این روز خاص اوصافى را بیان مى‌كند كه عبارتند از: یَئِسَ الَّذِینَ كَفَرُوا مِنْ دِینِكُمْ‌، ... الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ‌،وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی‌، وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً و چون همه این اوصاف مربوط به یك روز مشخص است باید با یكدیگر پیوند داشته باشند از جمله اكمال دین و اتمام نعمت موجب یأس كفار و خشنودى خدا براى گزینش دین اسلام بر جامعه باشد. این روز با این ویژگى‌هاى منحصر به فرد باید روز بسیار حساس و نقطه عطفى در تاریخ اسلام به شمار آید.

2. در این آیه یأس از دین مطرح شده نه یأس از مسلمین. بنابر این باید این یأس با توجه به محاسبات كافران معنا شود. لا بد آنان تا پیش از نزول این آیه امیدى براى رخنه در دین و نابودى آن داشته‌اند و إلّا قرآن از یأس آنان سخن نمى‌گفت.

3. قطعا در این روز اتفاقى خاص افتاده (علت نزول) كه موجب ویژگى‌هاى چهارگانه «یأس كفار»، «اكمال دین» و ... شده است پس باید این روز و آن حادثه را به درستى شناخت.

4. فریقین درباره زمان نزول این آیه تنها دو قول را مطرح كرده‌اند: نزول آن در عرفه و نزول آن در غدیر خم پس باید حوادثى كه در این دو روز اتفاق افتاده بررسى شود تا به توان آن روز را مشخص كرد.

5. اساسا در متن روایاتى كه در مصادر اهل سنّت است و از نزول این آیه در عرفه خبر مى‌ دهد، علت نزول آیه بیان نشده است یعنى در آنها مشخص نشده چه حادثه در عرفه اتفاق افتاد كه موجب نزول این آیه شد به همین دلیل مشهور اهل سنت (كه بر این باورند این آیه در عرفه نازل شده) ناگزیر در جست و جوى علت نزول آن، وجوه متعددى را احتمال داده‌ اند.(2)

6. با برهان سبر و تقسیم مى‌توان تمام وجوهى كه براى علت نزول این آیه در عرفه احتمال داده شده، بررسى كرد. برخى از مفسران شیعى در یك بررسى گسترده تمام این وجوه را نقد و مخدوش ساخته‌ اند.(3)

7. در متن روایاتى كه از شاهدان نزول این آیه یعنى صحابه پیامبر اكرم صلّى اللّه علیه و اله و سلّم رسیده است، درباره علت نزول این آیه تنها دو امر ذكر گردیده یك قول از ابن عباس است كه مى‌گوید:فلمّا نزلت براءة فنفى المشركون عن بیت الحرام و حج المسلمون لا یشاركهم فى البیت الحرام من المشركین فكان ذلك من تمام النعمة و هو قوله تعالى: ... الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی‌.(4)

قول دوّم با صراحت مى‌گوید علت نزول این آیه به خاطر «نصب ولایت امام على» است این قول از «امام على» «ابو سعید خدرى» و «ابو هریره» نقل شده كه در آن مى‌گوید:لما نصب رسول اللّه علیّا یوم غدیر خم فنادى له بالولایة هبط جبریل علیه بهذه الآیة: ... الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ‌.(5) از «ابن عباس»(6) و «زید بن ارقم» (7) نیز این قول رسیده است.

قول اوّل كه تنها از ابن عباس نقل شده افزون بر آنكه احتمال دارد در مقام بیان تفسیر آیه یا یكى از مصادیق اتمام نعمت، باشد نه آنكه علت نزول آیه را بیان كند، مخالف با ظاهر آیه است كه نشان مى‌دهد در آن روز حادثه‌اى اتفاق افتاده كه موجب إكمال دین (از یك سو) و یأس كفار از دین (از سوى دیگر) شده است و حال آنكه عدم شركت مشركان در اعمال حج، موجب اكمال دین و یأس كفار از دین نخواهد بود.

8. روایاتى كه درباره زمان و مكان نزول این آیه نقل شده، دو دسته‌اند یك دسته زمان نزول را در عرفه مى‌دانند و دسته دیگر در غدیر خم هر دو دسته در مصادر فریقین یافت مى‌شود، در مصادر اهل سنت با سند صحیح و با چند طریق نزول آیه در روز عرفه (در حجة الوداع) وارد شده است ابن كثیر در این باره مى‌گوید:فإنّ هذا (أی نزول الآیة فی عرفة) أمر معلوم مقطوع به ... و قد وردت فی ذلك احادیث متواترة لا یشك فی صحّتها ... و الصواب الذی لا یشك فیه و لامریّة أنّها أنزلت یوم عرفة و كان یوم جمعة.(8)

در مصادر شیعى نیز در تفسیر عیاشى از امام صادق علیه السّلام چنین نقل شده است:لما نزل رسول اللّه صلّى اللّه علیه و اله و سلّم عرفات یوم الجمعة أتاه جبرئیل علیه السّلام فقال له: یا محمّد، إنّ اللّه یقرؤك السلام، و یقول لك: قل لأمّتك‌ ... الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ‌ بولایة علیّ بن أبی طالب‌ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً و لست أنزل علیكم بعد هذا ....(9)

مرحوم كلینى نیز با سند خود از «ابى الجارود» از امام باقر علیه السّلام چنین نقل مى‌كند:سمعت ابا جعفر یقول: فرض اللّه عزّ و جل على العباد خمسا أخذوا أربعا و تركوا واحدا قلت: أتسمّینهنّ لى جعلت فداك؟ فقال: الصلاة ... ثم نزلت الزكاة ... ثم نزل الصوم ... ثم نزل الحج ... ثم نزلت الولایة و إنّما أتاه ذلك فی یوم الجمعة بعرفة أنزل اللّه عزّ و جل‌ ... الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی‌ و كان كمال الدین بولایة علیّ بن أبی طالب علیه السّلام ...(10)

در تفسیر عیاشى این حدیث از «جعفر بن محمد الخزاعى» نقل شده وى (مانند 3 حدیث دیگر كه عیاشى از او نقل مى‌كند)(11) تنها از پدرش از امام صادق علیه السّلام حدیث نقل مى‌كند و فردى مجهول است یعنى: توثیق و تضعیفى درباره او نیست.(12) هر دو سند روایت كلینى نیز ضعیف‌(13) و متن آن نیز مشوش مى‌ باشد.

دسته دوم این روایات دلالت بر نزول آیه در روز غدیر یا اندكى پس از آن دارد این روایات در مصادر شیعى با سند صحیح و طرق متعدّد نقل شده‌ اند(14) در مصادر اهل سنت نیز از صحابه‌ اى كه شاهد نزول آیه بوده‌ اند این احادیث، روایت شده‌ اند هر چند برخى از اهل سنت آنها را ضعیف مى‌ دانند.(15)

9. شاید بتوان بین دو دسته روایتى كه درباره زمان و مكان نزول آیه اكمال است (نزول در عرفه، نزول در غدیر) جمع كرد تا تهافت بین آنها از میان برود. از جمله وجوه جمع مى‌توان چنین گفت:آیه اكمال دو بار نازل شده است یك بار در عرفه و بار دیگر در غدیر و هر دو مربوط به اعلان ولایت امام على است و شاهد بر این وجه جمع حدیثى است كه ابن طاوس از «احمد بن محمد الطبرى المعروف بالخلیلى» نقل كرده است.(16) برخى از بزرگان نیز این احتمال را داده‌اند.(17) توضیح اجمالى این مطلب بدین صورت است:چون در عرفه این آیه نازل شد پیامبر خدا از توطئه جریان نفاق و تفرقه امت و ارتداد آنان (كه بیش از این به تفصیل در بررسى آیه «عصمت» ملاحظه كردید) بیمناك شدند و اعلان رسمى آن را به تأخیر انداختند و از خداوند تضمین خواستند كه در پى آن آیه‌ یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْكَ‌ نازل شد و در آن تضمین خدا مبنى بر وَ اللَّهُ یَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ‌ اعلان شد. آن‌گاه حضرت در غدیر به طور رسمى ولایت امام على را اعلان كردند و پس از آن دوباره آیه اكمال نازل شد. شاهد دیگر نیز روایتى از زید بن ارقم است كه مى‌گوید:إنّ جبرئیل الروح الأمین نزل على رسول اللّه صلّى اللّه علیه و اله و سلّم بولایة علیّ بن أبی طالب عشیّة عرفة فضاق بذلك رسول اللّه مخافة تكذیب اهل الإفك و النّفاق فدعا قوما أنا فیهم فاستشارهم فی ذلك لیقوم به فى الموسم فلم ندر ما نقول له ...(18)

در این احتمال كه آیه دو بار نازل شده و هر دو بار پیامبر اكرم آن را ابلاغ كرده‌اند یك بار در عرفه براى برخى از صحابه كه براى استشاره جمع شدند، و یك بار در غدیر به طور رسمى براى عموم مردم. احتمال دیگر آن است كه آیه تنها در عرفه نازل شده و پیامبر خدا نیز در عرفه آن را ابلاغ كرده‌اند و بار دیگر در غدیر نیز ابلاغ شده است.چون علت نزول آیه با مسئله غدیر و آیه عصمت ارتباط وثیق دارد.(19) باز احتمالى دیگر براى وجه جمع مى‌توان داد و آن اینكه پیامبر خدا صلّى اللّه علیه و اله و سلّم در حجة الوداع در محل اجتماع عمومى مردم از جمله: در مسجد خیف،(20) در روز عرفه‌(21) و در غدیر،(22) حدیث ثقلین را اعلان فرموده است این مطلب ضمن آنكه نشان مى‌دهد یكى از رسالتهاى پیامبر اكرم در حجّة الوداع (افزون بر آنكه براى آموزش مناسك حج به مردم بوده) اتمام حجت بر مردم درباره ثقلین بوده است، از آن استفاده مى‌شود با اعلان رسمى حدیث ثقلین توسط پیامبر خدا در اجتماع مردم، یأس كفار، اكمال دین، اتمام نعمت، و خشنودى خدا از اسلام به وجود آمد و آیه اكمال به همین علت نازل شد و حضرت رسول نیز آن را در همان جا اعلان فرمود، حادثه غدیر نیز در واقع شرح و توضیح‌
پیامبر معظم اسلام صلّى اللّه علیه و اله و سلّم درباره حدیث ثقلین بوده است.

این احتمالها براى جمع بین دو دسته روایت است. ولى اگر نتوان بین آنها را جمع كرد احادیثى كه از نزول آیه در عرفه حكایت مى‌كنند (به ویژه آن دسته احادیث كه علت نزول را غیر از ولایت امام على مى‌داند) به دلیل ضعفهاى متعدد درون متنى و برون متنى ساقط خواهند بود.(23)

10. پس از اثبات این امر كه آیه اكمال درباره ولایت امام على نازل شده است اوّلا:این نزول تأثیرى عمیق در معناى «مولى» در حدیث «من كنت مولاه فهذا على مولاه» خواهد داشت؛ چون آنچه كه موجب اكمال دین، اتمام نعمت، یأس كفار از دین مى‌شود تنها اعلان دوستى و وفادارى به امام على نیست بلكه رخدادى بزرگ در اعلان امامت و پیشوایى امام على علیه السّلام خواهد بود.(24) ثانیا: اسلامى كه مورد رضایت خداست مرتبط با ولایت امام على خواهد شد چون در این آیه مى‌فرماید: وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً ... بنابر این آنان كه از این ولایت سرباز مى‌زنند در متن دینى كه مرضىّ خداست إخلال خواهند كرد و اسلام آنان از دایره اسلام مرضى خدا بیرون است. به نظر مى‌رسد این بخش از خطبه غدیریه پیامبر اكرم صلّى اللّه علیه و اله و سلّم به همین مطلب اشاره دارد كه مى‌فرماید:اللّهم إنّك أنزلت علىّ إنّ الإمامة لعلىّ ولیّك عند تبیین ذلك بتفضیلك إیّاه بما أكملت لعبادك من دینهم و اتممت علیهم بنعمتك و رضیت لهم الاسلام دینا فقلت:وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ‌ اللهم إنّى أشهدك إنّی قد بلّغت ....(25)

پاورقی:
1ـ . ر. ك: مفاتیح الغیب، ج 11، ص 137؛ عبد اللّه بیضاوى، انوار التنزیل، ج 1، ص 255.

2ـ . به طور نمونه، ر. ك: انوار التنزیل، ج 1، ص 255؛ روح المعانى، ج 4، ص 90، 91.
3ـ ر. ك: المیزان، ج 5، ص 169 به بعد.
4ـ جامع البیان، ج 4، ص 81؛ الدر المنثور، ج 3، ص 16، 17
5ـ ابن مغازلى، مناقب، ص 19، ح 24؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 200؛ الدر المنثور، ج 3، ص 1716؛ واحدى نیشابورى، اسباب النزول، ص 135؛ علّامه امینى این روایات را تا حدودى استقصا كرده است. ر. ك: الغدیر (ط، جدید)، ج 1، ص 447- 458؛ ج 1، ص 230- 239 (ط. قدیم).6ـ ر. ك: شواهد التنزیل، ج 1، ص 207، 208، ح 214، 215
7ـ ر. ك: على ابن طاوس، التحصین، (ملحق به كتاب الیقین)، ص 584، باب 29.
8ـ اسماعیل ابن كثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 12، 13 ابن كثیر در كتاب البدایة و النهایة مى‌نویسد:
(و اللّه ما نزلت الآیة إلّا یوم عرفة قبل غدیر خم بأیّام و اللّه تعالى أعلم).
ج 5، (اواخر سنة عشرة من الهجرة)، ص 155.
9ـ تفسیر العیاشى، ج 2، ص 9، ح 1108 10ـ  الكافى، ج 1، كتاب الحجة باب «ما نصّ اللّه عزّ و جل و رسوله على الائمة علیهم السّلام واحدا فواحدا»، 290، 291، ح 6
11ـ ر. ك: تفسیر العیاشى، ج 3، ص 277.
12ـ ر. ك: ابو القاسم خویى، معجم رجال الحدیث، ج 4، ص 126، رقم 2296.
13ـ ر. ك: مرآة العقول، ج 3، ص 259.
14ـ ر. ك: همان، ج 3، ص 261؛ مرحوم بحرانى این احادیث را یك‌جا آورده است، ر. ك: سید هاشم بحرانى، البرهان فى تفسیر القرآن، ج 1، ص 434- 447؛ محمد القمى المشهدى، كنز الدقائق، 4، ص 32- 36. 15ـ ر. ك: اسماعیل ابن كثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 14؛ الدر المنثور، ج 3، ص 19.
16ـ ر. ك: على ابن طاوس، الیقین، باب 127، ص 344؛ التحصین، الباب 29، القسم الأوّل، ص 584578.
17ـ ر. ك: مرآة العقول، ج 3، ص 260؛ ابن جوزى، تذكرة الخواص، ص 30.
18ـ تفسیر عیاشى، ج 2، ص 301، ح 1996 و به نقل از وى: شواهد التنزیل، ج 1، ص 356، ح 368؛ فتال نیشابورى نیز همین مضمون را به صورت مرسل از امام باقر علیه السّلام نقل مى‌كند. ر. ك: روضة الواعظین، ج 1، ص 216، ح 209.
19ـ علّامه طباطبایى احتمال مى‌دهد روز نزول آیه عرفه است و روز ابلاغ آن در غدیر مى‌باشد. ر. ك: المیزان، ج 5، ص 196.
20ـ ر. ك: ابن حجر هیثمى، الصواعق المحرقة، ص 150.
21ـ  ر. ك: محمد ترمذى، الجامع الصحیح (سنن الترمذى)، ج 5، ص 621، ح 3786؛ على سمهودى، جواهر العقدین، ص 234؛ احمد یعقوبى، تاریخ یعقوبى، ج 2 (حجة الوداع)، ص 112.
22ـ ر. ك: ابو بكر ابن ابى عاصم، السنّة، ص 629، ح 1551- 1555؛ ابن مغازلى، مناقب، ص 16، ص 23. براى تفصیل بیشتر درباره مكانها و زمانهاى صدور حدیث ثقلین ر. ك: كتاب اللّه و اهل البیت فى حدیث الثقلین، لجنة التحقیق. 23ـ ر. ك: المیزان، ج 5، ص 169 به بعد؛ مكارم شیرازى، آیات ولایت در قرآن، ص 55- 68؛ مركز المصطفى، آیات الغدیر، ص 268- 284.
24ـ براى توضیح بیشتر، ر. ك: بررسى تطبیقى آیه عصمت، بحث «بررسى و نقد دسته دوم شبهات».
25ـ محمد فتال نیشابورى، روضة الواعظین، ج 1، ص 225؛ نیز ر. ك: ابن طاووس، التحصین، الباب 29، القسم الأوّل: ص 584.


شناخت نقاط اشتراك و افتراق فریقین در تفسیر آیه‌
فریقین درباره این آیه در پاره‌اى از نقاط، اتفاق نظر دارند عبارتند از:

اولا: سوره مائده در زمره آخرین سوره‌ها و مدنى است و آیه اكمال به حساب استثناها نیست. (كه از سوره دیگرى در سوره مائده قرار گرفته باشد) بلكه از آیه اكمال مى‌توان استفاده كرد، سوره مائده آخرین سوره نازله است. (1)

ثانیا: بدون شك و تردید، آیه اكمال در حجة الوداع نازل شده است.

ثالثا: فقره‌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ كَفَرُوا ... وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً در آیه سوم مائده از بقیه اجزاى آیه كه درباره حكم خوردنى‌هاست، جدا و ارتباطى به ما قبل و بعد خود ندارد. در این باره چه بگوییم آیه به همین صورت نازل شده یا به دستور پیامبر خدا در اینجا قرار گرفته است. به همین دلیل همیشه فریقین این فقره را جداگانه بحث كرده‌اند و در روایات از معصومان، صحابه و تابعین نیز، به طور مستقل آمده است.شاهد این مطلب هم آیه 119 سوره انعام است كه مى‌فرماید: وَ ما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَیْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ ... در این آیه كه پیش از سوره مائده نازل شده مى‌فرماید: آنچه كه از خوردنى‌ها براى شما حرام بوده به تفصیل بیان شده است.

رابعا: هر دو تعبیر «الیوم» در این آیه به یك روز اشاره دارد. همان گونه كه ظاهر آیه بر آن دلالت مى‌كند.

خامسا: فریقین احادیثى متعدد از محدثان نامور خود نقل مى‌كنند كه بیان‌گر نزول این آیه در روز غدیر و در ارتباط با اعلان ولایت امام على است. همان گونه كه ملاحظه كردید سند این احادیث در مصادر شیعه صحیح‌ (2) و در مصادر اهل سنت نیز (بر خلاف ادعاى برخى از اهل سنت) ضعیف نیستند. (3)

سادسا: اهل سنت نزول آیه اكمال در روز عرفه را اولى الأقوال‌ (4) و یا حتى مقطوع‌ (5) مى‌دانند و برخى از آنان نیز روایات درباره نزول آیه در روز عرفه را، متواتر به حساب مى‌آورند (6) اما این تواتر به اثبات نمى‌رسد، چون حداكثر 4 نفر این روایت را نقل كرده‌اند عمر بن الخطاب، ابن عباس، سمرة و امام على بنابر این نمى‌توان از بررسى سندى این روایات چشم پوشید. هر چند اهل سنت روایت منقوله از عمر را در صحیحین نقل كرده‌ اند.

سابعا: برخى از اهل سنت مانند ابن كثیر (7) و سیوطى‌ (8) روایات نزول آیه اكمال در غدیر را، ضعیف مى‌شمرند. آلوسى نیز آن را از مفتریات شیعه مى‌داند. (9) اما این دیدگاه مبناى علمى ندارد چون افرادى كه در سلسله سند این روایات مى‌باشند از نظر رجال شناسان اهل سنت توثیق شده‌اند، (10) ابن كثیر اشكالى دیگر بر حدیث ابو هریره (كه آیه اكمال را در روز غدیر مى‌داند و در ضمن آن به فضیلت روزه در این روز تصریح مى‌كند) مطرح ساخته و مى‌گوید:إنّ صوم یوم الغدیر یعدل ستّین شهرا یستدعى تفضیل المستحب على الواجب لأنّ الوارد فى صوم شهر رمضان كلّه إنّه یقابل بعشرة أشهر و هذا منكر من القول، باطل. (11)

علّامه امینى به این اشكال افزون بر پاسخ نقضى كه در مصادر متعدد اهل سنت از جمله صحیحین است (مانند: حدیث من صام رمضان ثم اتبعه بستّ من الشوال فكأنّما صام الدهر) (12) پاسخهاى حلّى نیز ارائه داده است. (13)

ثامنا: تفاوت روایات شیعى با اهل سنت در این باره این است؛ تمام روایات شیعى اعم از روایاتى كه دلالت بر نزول آیه در عرفه و یا دلالت بر نزول آیه در غدیر دارد؛ در تمام این احادیث، علت نزول آیه (ولایت امام على) است. اما در روایات اهل سنت یا این علت بیان نشده و یا علت نزول (نفى مشركان از خانه خدا) در حجة الوداع گفته شده است. و در پاره‌اى از آنها نیز، علت نزول ولایت امام على است.

از نظر شیعه آیه اكمال با آیه تبلیغ (عصمت 67، المائدة) و آیات ولایت (55 و 56، المائدة) ارتباط وثیق دارد این مطلب افزون بر آنكه از خود قرآن استفاده مى‌شود، احادیث صحیح السند در مصادر روایى شیعه نیز بر آن دلالت دارد. (14) برخى از بزرگان شیعه آیه اكمال را یكى از ادله عصمت امام به حساب آورده‌اند. (15) شیعه بر این باور است در متن روایاتى كه در مصادر اهل سنت است و از نزول آیه اكمال در روز عرفه خبر مى‌دهد، افزون بر آنكه در آنها اضطراب و تهافت است با اشكالهاى متعدّد (از جمله ظاهر آیه و مبانى پذیرفته شده اهل سنت) روبه‌ روست. (16)

پاورقی:
1ـ براى توضیح بیشتر ر. ك: بررسى تطبیقى آیه عصمت، بحث (نقاط مشترك فریقین در تفسیر آیه).

2ـ ر. ك: الكافى، ج 1، باب (ما نص اللّه عزّ و جل و رسوله على الائمه واحدا فواحدا)، ص 289، ح 4.
3ـ ر. ك: الغدیر (ط، جدید)، ج 1، ص 669- 707.
4ـ ر. ك: جامع البیان، ج 4، ص 84.
5ـ ر. ك: اسماعیل ابن كثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 12، 13 و نیز، البدایة و النهایة، ج 7، ص 363.
6ـ ر. ك: اسماعیل ابن كثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 13.
7ـ همان‌ 8ـ الدر المنثور، ج 3، ص 19
9ـ روح المعانى، ج 4، ص 91
10ـ ر. ك: الغدیر، ج 1، ص 294- 298 (ط جدید)، ایشان تك تك رجال سندها را بر اساس موازین اهل سنت بررسى كرده است.
11ـ اسماعیل ابن كثیر، البدایة و النهایة، ج 5 (اواخر سنة عشرة من الهجرة)، ص 188
12ـ مسلم بن حجاج، صحیح، ج 2، ص 524، ح 204، كتاب الصیام؛ ابو داود، سنن، ج 2، ص 324، 2432 و ...
13ـ ر. ك: الغدیر، ج 1، ص 699- 707.
14ـ ر. ك: الكافى، ج 1، ص 289، 290، ح 4.15ـ ر. ك: حسن بن یوسف حلى، الألفین فى امامة أمیر المؤمنین، ص 355.
16ـ پیش از این فهرست برخى از دانشمندان شیعى را در مورد اشكالهاى وارده بر دیدگاه اهل سنت ذكر كردیم.
درباره وبلاگ


آبی تر از آسمان بود و پاک تر از باران .دستش را به آسمان می برد و ستاره ها را در سفره خالی ما می نشاند . بهار را به تساوی تقسیم می کرد و سهم خود را به آنکه محتاج تر بود می بخشید.کبوتر از دست او دانه می چید و ماه از روی او روشنی می گرفت . نخل تنهایی اش را می شناخت . چاه زمزمه اش را می شنید و غدیر آن آبگیر زخمی حیران بردباری اش بود .غم و غریبی و غربت ، اشک و آه او را همدم می شدند و از کوفه تا کربلا عشق بود که می کاشتند . نماز به تلاوت او می بالید و او به تلاوت نماز . اخمهایش را باز می کرد و آدم شعر بهشت را می سرود . او ساده بود به رنگ صبح و مرد بود به رنگ خدا. آری او علی ، ماه ولاء بود .

آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
آخرین بروز رسانی :